डासांच्या कॉइल्स, लिक्विड्स आणि रिपेलंट्स: तुमच्या मुलासाठी कोणते सुरक्षित आहेत?

Mosquitoes are everywhere. And you reach for the coil or switch on the liquid vaporiser in the bedroom.
But then you wonder. Is this safe for my child sleeping just next to it?
It is a good question. And the answer is more important than most product labels will tell you.

डास सगळीकडे असतात. आणि तुम्ही बेडरूममधला कॉइल उचलता किंवा लिक्विड व्हेपोरायझर चालू करता.
पण मग तुम्हाला प्रश्न पडतो. त्याच्या अगदी जवळ झोपणाऱ्या माझ्या मुलासाठी हे सुरक्षित आहे का?
हा एक चांगला प्रश्न आहे. आणि त्याचे उत्तर, बहुतेक उत्पादनांवरील लेबलवर दिलेल्या माहितीपेक्षा अधिक महत्त्वाचे आहे.

Mosquito Coils: The Most Common. Also the Most Concerning.

Mosquito coils are everywhere in Indian homes. They are cheap, widely available and work reasonably well.
But here is the problem.
A 2003 study published in Environmental Health Perspectives measured what burning one mosquito coil actually releases into a room. The amount of PM2.5 fine particles released by one burning coil was equivalent to smoking 75 to 137 cigarettes. The formaldehyde released equalled burning 51 cigarettes.
These particles are small enough to reach deep into the lungs.
Multiple studies have linked regular exposure to mosquito coil smoke with asthma, persistent wheezing and respiratory problems in children.
The bottom line: coils work, but they burn chemical compounds including allethrin, benzene, phenol and toluene. In a closed room with children, especially for a full night, they are not a safe choice.
If you must use a coil: Open windows for good cross-ventilation. Keep it far from where children sleep. Never burn one in a closed room. And honestly, for children’s bedrooms, choose something better.

डासांच्या कॉइल्स: सर्वात सामान्य. तसेच सर्वात चिंताजनक.

भारतातील घरांमध्ये डासांच्या कॉइल्स सर्वत्र आढळतात. त्या स्वस्त, सर्वत्र उपलब्ध आहेत आणि बऱ्यापैकी चांगल्या प्रकारे काम करतात.
पण इथेच खरी समस्या आहे.
'एनव्हायर्नमेंटल हेल्थ पर्सपेक्टिव्हज'मध्ये २००३ साली प्रकाशित झालेल्या एका अभ्यासात, एक डासांची कॉइल जाळल्याने खोलीत नेमके काय कण पसरतात याचे मोजमाप करण्यात आले. एका जळणाऱ्या कॉइलमधून बाहेर पडणाऱ्या PM2.5 सूक्ष्म कणांचे प्रमाण हे ७५ ते १३७ सिगारेट ओढण्याइतके होते. त्यातून बाहेर पडणारे फॉर्मल्डिहाइड हे ५१ सिगारेट जाळण्याइतके होते.
हे कण फुफ्फुसांच्या खोलवर पोहोचण्याइतके लहान असतात.
अनेक अभ्यासांनुसार, डासांच्या कॉइलच्या धुराच्या नियमित संपर्कामुळे मुलांमध्ये दमा, सतत घरघर लागणे आणि श्वसनाच्या समस्या निर्माण होतात.
थोडक्यात सांगायचे तर: कॉइल्स काम करतात, पण त्यामध्ये ॲलेथ्रिन, बेंझिन, फिनॉल आणि टोल्युइन यांसारखी रासायनिक संयुगे जळतात. मुलांसोबत बंद खोलीत, विशेषतः पूर्ण रात्रभर, त्या वापरणे सुरक्षित नाही.
जर तुम्हाला कॉइल वापरायचीच असेल तर: चांगल्या क्रॉस-व्हेंटिलेशनसाठी खिडक्या उघड्या ठेवा. मुलांच्या झोपण्याच्या जागेपासून दूर ठेवा. बंद खोलीत कधीही जाळू नका. आणि खरं सांगायचं तर, मुलांच्या झोपण्याच्या खोलीसाठी यापेक्षा काहीतरी चांगलं निवडा.

Liquid Vaporisers and Electric Mats: The Popular Alternative

These are the plug-in devices that heat a liquid or mat to release insecticide slowly. Most contain allethrin, prallethrin or a related pyrethroid compound dissolved in kerosene or a similar solvent.
They smell milder than coils, feel more modern and give parents a false sense of safety.
The inhalation risk is real. Prallethrin and allethrin vapours in a closed room can cause headaches, eye irritation, nausea and in prolonged exposure, neurological effects.
Rules if you use them:
• Keep the device and liquid bottle completely out of reach of children, always
• Never plug it in inside a closed room where children are sleeping
• Use in ventilated spaces and keep windows open
• Place the device as far from the sleeping area as possible, at least 2 to 3 metres away and not directly under a child
• Switch it off once mosquitoes are cleared from the room, before the child sleeps

लिक्विड व्हेपोरायझर्स आणि इलेक्ट्रिक मॅट्स: लोकप्रिय पर्याय

ही प्लग-इन उपकरणे आहेत जी द्रव किंवा मॅट गरम करून कीटकनाशक हळूहळू सोडतात. बहुतेक उपकरणांमध्ये केरोसीन किंवा तत्सम द्रावकामध्ये विरघळलेले ॲलेथ्रिन, प्रॅलेथ्रिन किंवा संबंधित पायरेथ्रॉइड संयुग असते.
यांचा वास कॉइल्सपेक्षा सौम्य असतो, ती अधिक आधुनिक वाटतात आणि पालकांना सुरक्षिततेची खोटी भावना देतात.
श्वासाद्वारे आत जाण्याचा धोका खरा आहे. बंद खोलीतील प्रॅलेथ्रिन आणि ॲलेथ्रिनच्या वाफेमुळे डोकेदुखी, डोळ्यांची जळजळ, मळमळ होऊ शकते आणि दीर्घकाळ संपर्कात राहिल्यास मज्जासंस्थेवर परिणाम होऊ शकतो.
वापरण्यासाठी नियम:
• उपकरण आणि द्रवाची बाटली नेहमी मुलांच्या आवाक्याबाहेर ठेवा.
• ज्या बंद खोलीत मुले झोपलेली आहेत, तिथे ते कधीही प्लग इन करू नका.
• हवेशीर जागेत वापरा आणि खिडक्या उघड्या ठेवा.
• उपकरण झोपण्याच्या जागेपासून शक्य तितके दूर ठेवा, किमान २ ते ३ मीटर अंतरावर आणि मुलाच्या थेट खाली ठेवू नका.
• खोलीतील डास नाहीसे झाल्यावर, मूल झोपण्यापूर्वी ते बंद करा.

Safe Repellents for Your Child’s Skin

This is where science gives us much clearer guidance.

DEET: Effective and Safe When Used Correctly
DEET is the most researched and effective mosquito repellent in the world. The American Academy of Pediatrics (AAP) confirms that DEET-based repellents at concentrations of 30% or lower are safe to use on children above 2 months of age.
The bad reputation of DEET mostly comes from case reports of misuse, applying very high concentrations, using it under clothing or applying it on broken skin. When used correctly, large-scale studies show it is safe.
Use up to 10% DEET for children outdoors for a few hours. Use up to 30% for longer outdoor periods or high-risk zones like a jungle trek or heavy dengue season.
Never apply DEET on the hands of children. They put their hands in their eyes and mouth.
Never use it on infants under 2 months.

Picaridin: Newer and Excellent for Children
Picaridin is a synthetic compound that is odourless, does not feel greasy and is now widely recommended as an excellent alternative to DEET.
The AAP approves it for children above 2 months at concentrations of 10 to 20%.
At 20%, picaridin provides 8 to 12 hours of protection. It does not damage fabrics or plastics, which is a practical advantage over DEET.
If you can find picaridin-based products in India, they are worth choosing for children.

Oil of Lemon Eucalyptus (PMD): The Best Natural Option
PMD derived from lemon eucalyptus is the only plant-based repellent that the CDC recognises as effective.
Products with 30 to 40% OLE provide up to 6 hours of protection.
Important caveat: do not use OLE or PMD on children under 3 years. The concentrated form can irritate young children’s skin and mucous membranes.

What About Citronella Patches and Bands?
These are very popular in India and parents love them because they seem natural and simple.
The reality is more nuanced.
Citronella provides some protection, up to about 50% reduction in bites, but it evaporates quickly and provides 1 to 2 hours at best. The AAP classifies natural repellents like citronella, geranium and peppermint as safe but not proven effective by the EPA.
Wristbands and patches soaked in repellents are explicitly listed by AAP’s HealthyChildren.org as not proven effective. They protect only the area immediately around the band, not the whole body.
These can be used as an added layer of protection, especially for babies who cannot have direct skin application. But don’t rely on them alone in a dengue-heavy area.

तुमच्या मुलांच्या त्वचेसाठी सुरक्षित डास प्रतिबंधक

या बाबतीत विज्ञान आपल्याला अधिक स्पष्ट मार्गदर्शन देते.

डीईईटी (DEET): योग्यरित्या वापरल्यास प्रभावी आणि सुरक्षित
डीईईटी हे जगातील सर्वात जास्त संशोधन झालेले आणि प्रभावी डास प्रतिबंधक आहे. अमेरिकन ॲकॅडमी ऑफ पेडियाट्रिक्स (AAP) ने पुष्टी केली आहे की ३०% किंवा त्यापेक्षा कमी सांद्रतेतील डीईईटी-आधारित प्रतिबंधक २ महिन्यांपेक्षा जास्त वयाच्या मुलांवर वापरण्यासाठी सुरक्षित आहेत.
डीईईटीची वाईट प्रतिमा मुख्यतः त्याच्या गैरवापराच्या, खूप जास्त सांद्रता वापरण्याच्या, कपड्यांखाली वापरण्याच्या किंवा जखम झालेल्या त्वचेवर लावण्याच्या घटनांमुळे निर्माण झाली आहे. योग्यरित्या वापरल्यास ते सुरक्षित असल्याचे मोठ्या प्रमाणावरील अभ्यासातून दिसून आले आहे.
मुलांसाठी घराबाहेर काही तासांकरिता १०% पर्यंत डीईईटी वापरा. ​​जास्त वेळ घराबाहेर राहण्यासाठी किंवा जंगल ट्रेक किंवा डेंग्यूचा तीव्र प्रादुर्भाव असलेल्या हंगामासारख्या उच्च-जोखमीच्या ठिकाणी ३०% पर्यंत वापरा.
मुलांच्या हातांवर डीईईटी कधीही लावू नका. ते त्यांचे हात डोळ्यांत आणि तोंडात घालतात.
२ महिन्यांपेक्षा कमी वयाच्या बाळांवर याचा वापर कधीही करू नका.

पिकारिडिन: मुलांसाठी नवीन आणि उत्कृष्ट
पिकारिडिन हे एक कृत्रिम संयुग आहे जे गंधहीन आहे, चिकट वाटत नाही आणि आता DEET ला एक उत्कृष्ट पर्याय म्हणून मोठ्या प्रमाणावर शिफारस केले जाते.
AAP ने २ महिन्यांवरील मुलांसाठी १० ते २०% सांद्रतेमध्ये याला मान्यता दिली आहे.
२०% सांद्रतेमध्ये, पिकारिडिन ८ ते १२ तासांचे संरक्षण देते. यामुळे कापड किंवा प्लॅस्टिकचे नुकसान होत नाही, जो DEET च्या तुलनेत एक व्यावहारिक फायदा आहे.
जर तुम्हाला भारतात पिकारिडिन-आधारित उत्पादने मिळाली, तर ती मुलांसाठी निवडण्यासारखी आहेत.

लेमन युकॅलिप्टस तेल (PMD): सर्वोत्तम नैसर्गिक पर्याय
लेमन युकॅलिप्टसपासून मिळवलेले PMD हे एकमेव वनस्पती-आधारित कीटकनाशक आहे, ज्याला CDC ने प्रभावी म्हणून मान्यता दिली आहे.
३० ते ४०% OLE असलेली उत्पादने ६ तासांपर्यंत संरक्षण देतात.
महत्त्वाची सूचना: ३ वर्षांखालील मुलांवर OLE किंवा PMD वापरू नका. त्याचे सांद्र स्वरूप लहान मुलांच्या त्वचेला आणि श्लेष्मल पटलांना (mucous membranes) त्रास देऊ शकते.

सिट्रोनेला पॅचेस आणि बँड्सबद्दल काय?
हे भारतात खूप लोकप्रिय आहेत आणि पालकांना ते आवडतात कारण ते नैसर्गिक आणि सोपे वाटतात.
वास्तव मात्र अधिक गुंतागुंतीचे आहे.
सिट्रोनेला काही प्रमाणात संरक्षण देते, चावण्याचे प्रमाण सुमारे ५०% पर्यंत कमी करते, परंतु ते लवकर बाष्पीभवन होते आणि जास्तीत जास्त १ ते २ तास टिकते. AAP सिट्रोनेला, जेरेनियम आणि पेपरमिंट सारख्या नैसर्गिक कीटकनाशकांना सुरक्षित म्हणून वर्गीकृत करते, परंतु EPA द्वारे त्यांची परिणामकारकता सिद्ध झालेली नाही.
कीटकनाशकांमध्ये भिजवलेले मनगटी पट्टे आणि पॅचेस हे AAP च्या HealthyChildren.org द्वारे स्पष्टपणे प्रभावी असल्याचे सिद्ध झालेले नाहीत असे नमूद केले आहे. ते फक्त पट्ट्याच्या सभोवतालच्या भागाचे संरक्षण करतात, संपूर्ण शरीराचे नाही.
हे संरक्षणाचा एक अतिरिक्त थर म्हणून वापरले जाऊ शकतात, विशेषतः अशा बाळांसाठी ज्यांच्या त्वचेवर थेट लावता येत नाही. परंतु डेंग्यूचा प्रादुर्भाव जास्त असलेल्या भागात केवळ त्यांच्यावर अवलंबून राहू नका.

The Safest Choice Is Often the Simplest

Before reaching for any chemical product, remember that physical barriers work.
A mosquito net over the bed is the most effective and completely safe protection for a sleeping child. Full-length cotton clothing outdoors protects arms and legs. Window and door nets keep mosquitoes out of the room entirely.
These are not old-fashioned ideas. They are what international health organisations recommend first.

सर्वात सुरक्षित पर्याय अनेकदा सर्वात सोपा असतो.

कोणतेही रासायनिक उत्पादन वापरण्यापूर्वी, हे लक्षात ठेवा की भौतिक उपाय देखील प्रभावी ठरतात.
झोपलेल्या मुलासाठी पलंगावरची मच्छरदाणी हे सर्वात प्रभावी आणि पूर्णपणे सुरक्षित संरक्षण आहे. बाहेर असताना पूर्ण लांबीचे सुती कपडे हात आणि पायांचे संरक्षण करतात. खिडक्या आणि दारांवरील जाळ्या डासांना खोलीत पूर्णपणे येण्यापासून रोखतात.
या जुन्या कल्पना नाहीत. आंतरराष्ट्रीय आरोग्य संस्था सर्वप्रथम याच गोष्टींची शिफारस करतात.

Mosquito protection is important in India. Dengue, malaria and chikungunya are real risks.
But the way most Indian families protect themselves, closed rooms with burning coils or running vaporisers all night, is genuinely risky for children.
The safest layered approach:
1. Mosquito net over the bed for sleeping
2. Full-length cotton clothes for outdoors
3. DEET or picaridin-based skin repellent applied correctly for time outdoors
4. If using a vaporiser, ventilated room, device far from the child, switched off before sleep
Protect your child from mosquitoes. But protect them from the chemicals too.

भारतात डासांपासून संरक्षण महत्त्वाचे आहे. डेंग्यू, मलेरिया आणि चिकुनगुनिया हे खरे धोके आहेत.

परंतु बहुतेक भारतीय कुटुंबे ज्या प्रकारे स्वतःचे संरक्षण करतात, म्हणजे रात्रभर जळत्या कॉइल्स किंवा व्हेपोरायझर चालू ठेवून खोल्या बंद करणे, हे मुलांसाठी खरोखरच धोकादायक आहे.

सर्वात सुरक्षित बहुस्तरीय उपाय:
१. झोपताना पलंगावर मच्छरदाणी लावणे
२. बाहेर घालण्यासाठी पूर्ण लांबीचे सुती कपडे
३. बाहेर असताना डीईईटी (DEET) किंवा पिकारिडिन-आधारित त्वचेसाठीचे रिपेलेंट योग्यरित्या लावणे
४. व्हेपोरायझर वापरत असल्यास, हवेशीर खोली, उपकरण मुलापासून दूर ठेवणे आणि झोपण्यापूर्वी ते बंद करणे.
तुमच्या मुलाचे डासांपासून संरक्षण करा. पण त्यांचे रसायनांपासूनही संरक्षण करा.

About the Author

Dr. Suhas Sodal, MBBS, MD (Pediatrics), brings over 15 years of experience caring for children in Pimple Gurav, Pimpri, and surrounding areas.
He specializes in pediatric infectious diseases, childhood allergies and asthma, vaccines, and nutrition.
Dr. Sodal has led multiple clinical trials on vaccine safety and efficacy, ensuring evidence-based care.
His passion for pediatric nutrition drives innovative, child-friendly dietary guidance rooted in Indian traditions.
Families in Pimple Gurav, Pimple Saudagar, Rahatani, Wakad, Aundh, Dapodi, Sangvi, Bhosari, Pimpri, and Vallabh Nagar trust his expertise.
He practices at IRA Children’s Clinic in Pimple Gurav, offering personalized treatment plans for every child.
Dr. Sodal’s holistic approach blends modern medicine with practical nutritional advice for optimal growth.
His clinic is known for compassionate care, helping children thrive through preventive and curative services.
Parents seeking reliable pediatric advice can reach IRA Children’s Clinic at 7276012600.
Dr. Sodal remains dedicated to advancing child health and wellness in the Pune region.

लेखकाबद्दल

डॉ. सुहास सोडल, एमबीबीएस, एमडी (बालरोगशास्त्र) यांना पिंपळे गुरव, पिंपरी आणि आसपासच्या परिसरातील मुलांची काळजी घेण्याचा १५ वर्षांहून अधिक अनुभव आहे.
ते बालरोग संसर्गजन्य रोग, बालपणीच्या ऍलर्जी आणि दमा, लस आणि पोषण या विषयांमध्ये तज्ज्ञ आहेत.
डॉ. सोडल यांनी लसीची सुरक्षितता आणि परिणामकारकता यावर अनेक क्लिनिकल चाचण्यांचे नेतृत्व केले आहे, ज्यामुळे पुराव्यावर आधारित काळजी सुनिश्चित होते.
बालरोग पोषणाबद्दलची त्यांची आवड भारतीय परंपरांमध्ये रुजलेली नाविन्यपूर्ण, बाल-अनुकूल आहार मार्गदर्शन करते.
पिंपळे गुरव, पिंपळे सौदागर, रहाटणी, वाकड, औंध, दापोडी, सांगवी, भोसरी, पिंपरी आणि वल्लभ नगरमधील कुटुंबे त्यांच्या कौशल्यावर विश्वास ठेवतात.
ते पिंपळे गुरव येथील इरा चिल्ड्रन्स क्लिनिकमध्ये प्रॅक्टिस करतात, प्रत्येक मुलासाठी वैयक्तिकृत उपचार योजना देतात.
डॉ. सोडल यांचा समग्र दृष्टिकोन आधुनिक औषधांना इष्टतम वाढीसाठी व्यावहारिक पौष्टिक सल्ल्यासह एकत्रित करतो.
त्यांचे क्लिनिक दयाळू काळजीसाठी ओळखले जाते, प्रतिबंधात्मक आणि उपचारात्मक सेवांद्वारे मुलांना भरभराट करण्यास मदत करते.
विश्वसनीय बालरोग सल्ला मिळवणाऱ्या पालकांना इरा चिल्ड्रन्स क्लिनिकशी ७२७६०१२६०० या क्रमांकावर संपर्क साधता येईल.
डॉ. सोडल पुणे प्रदेशात बाल आरोग्य आणि निरोगीपणा वाढवण्यासाठी समर्पित आहेत.

Disclaimer:

• The information provided in this blog post is for general knowledge and informational purposes only.
• It is not intended as a substitute for professional medical advice, diagnosis, or treatment.
• Always consult with a qualified healthcare provider for any health concerns or before making any decisions regarding your health or the health of your child.  
• The information in this blog post may change as new research and clinical experience accumulate.

काळजीपूर्वक लक्षात घ्या:

• या ब्लॉग पोस्टमधील माहिती सामान्य ज्ञान आणि माहितीच्या उद्देशाने आहे.
• हे व्यावसायिक वैद्यकीय सल्ला, निदान किंवा उपचारांचे पर्याय म्हणून मानले जात नाही.
• आपल्या आरोग्याशी किंवा आपल्या मुलाच्या आरोग्याशी संबंधित कोणत्याही आरोग्य समस्यांसाठी किंवा कोणतेही निर्णय घेण्यापूर्वी नेहमी योग्य वैद्यकीय सेवा प्रदात्यांचा सल्ला घ्या.
• नवीन संशोधन आणि क्लिनिकल अनुभव जमा होतात तसे या ब्लॉग पोस्टमधील माहिती बदलू शकते.