तरुणांमधील 'टाइप २ मधुमेह' वाढण्याचा छुपा वेग: पालकांकडून दुर्लक्षित होऊ शकणारी लक्षणे

Type 2 diabetes used to sit in the adult section of the medical textbook. Not anymore. In a large US surveillance study, new diagnoses among 10- to 19-year-olds doubled from 9 to 18 per 100,000 between 2002 and 2018, rising about 5% each year. India’s clinic-based Youth Diabetes Registry offers another warning: among 5,546 people diagnosed by age 25, 25.3% were classified as having type 2 diabetes. That figure is not a national prevalence estimate, but it dismantles the comforting idea that this is somebody else’s problem. The frightening part is not only that diabetes is arriving younger. A child may appear reasonably well while high glucose quietly starts collecting interest.

पूर्वी वैद्यकीय पाठ्यपुस्तकांमध्ये 'टाइप २ मधुमेह' हा केवळ प्रौढांशी संबंधित आजार म्हणून गणला जात असे. पण आता तशी स्थिती राहिलेली नाही. अमेरिकेतील एका व्यापक सर्वेक्षणातून असे दिसून आले आहे की, २००२ ते २०१८ या काळात १० ते १९ वयोगटातील मुलांमध्ये मधुमेहाचे नवीन रुग्ण ९ वरून १८ (दर १ लाख लोकसंख्येमागे) असे दुप्पट झाले आहेत; म्हणजेच दरवर्षी यात सुमारे ५ टक्क्यांनी वाढ होत आहे. भारतातील 'युथ डायबेटिस रजिस्ट्री' (तरुण मधुमेह नोंदणी) कडून मिळणारी माहिती आणखी एक धोक्याची सूचना देते: वयाच्या २५ वर्षांपर्यंत मधुमेह निदान झालेल्या ५,५४६ व्यक्तींपैकी २५.३% व्यक्तींना 'टाइप २ मधुमेह' असल्याचे आढळले आहे. जरी हा आकडा संपूर्ण देशातील मधुमेहाच्या प्रसाराचा अधिकृत अंदाज नसला, तरी तो एक चुकीचा समज मोडीत काढतो—तो म्हणजे, 'हा आजार फक्त इतरांनाच होतो, आपल्याला नाही'. सर्वात चिंताजनक बाब केवळ इतकीच नाही की मधुमेह आता कमी वयात दिसून येत आहे; तर त्याहूनही गंभीर गोष्ट म्हणजे, एखादे मूल वरवर पूर्णपणे निरोगी वाटत असतानाही, त्याच्या शरीरात रक्तातील साखरेचे प्रमाण वाढून ते हळूहळू घातक स्वरूप धारण करत असते.

Diabetes does not always announce itself

The early clues are easy to misfile. A teenager empties the water bottle twice and blames football practice. Night-time urination becomes, “He drank too much before bed.” Fatigue is blamed on school, blurred vision on the phone, and repeated fungal or urinary infections on bad luck.

Type 2 diabetes often develops gradually, and some children have no obvious symptoms. Watch for persistent thirst, frequent urination, waking to pass urine, unusual hunger, tiredness, irritability, slow-healing cuts, recurrent infections, blurred vision or unexplained weight loss. None proves diabetes alone. Together, or repeatedly, they deserve a glucose check. The mistake is waiting for the child to look dramatically ill. By then, the whisper may have become a shout.

मधुमेह नेहमीच स्वतःहून दिसून येत नाही.

सुरुवातीची लक्षणे सहजपणे दुर्लक्षित केली जाऊ शकतात. एखादा किशोरवयीन मुलगा पाण्याची बाटली दोनदा रिकामी करतो आणि त्याचे खापर फुटबॉलच्या सरावावर फोडतो. रात्री लघवीला जाण्याबद्दल, “त्याने झोपण्यापूर्वी जास्त पाणी प्यायले,” असे म्हटले जाते. थकव्यासाठी शाळेला, फोनवर बोलताना अंधुक दिसण्याला आणि वारंवार होणाऱ्या बुरशीजन्य किंवा मूत्रमार्गाच्या संसर्गासाठी दुर्दैवाला दोष दिला जातो.

टाइप २ मधुमेह अनेकदा हळूहळू विकसित होतो आणि काही मुलांमध्ये कोणतीही स्पष्ट लक्षणे दिसत नाहीत. सतत तहान लागणे, वारंवार लघवीला जाणे, लघवीसाठी जागे होणे, नेहमीपेक्षा जास्त भूक लागणे, थकवा, चिडचिड, जखमा लवकर न भरणे, वारंवार संसर्ग होणे, अंधुक दिसणे किंवा वजन कमी होणे या लक्षणांवर लक्ष ठेवा. यापैकी एकही लक्षण एकट्याने मधुमेह सिद्ध करत नाही. ही सर्व लक्षणे एकत्र आढळल्यास किंवा वारंवार आढळल्यास, रक्तातील साखरेची तपासणी करणे आवश्यक आहे. मूल खूप आजारी दिसण्याची वाट पाहणे ही चूक आहे. तोपर्यंत, सुरुवातीला होणारी कुजबुज मोठ्या आजारात बदललेली असू शकते.

The mark parents try to scrub away

One clue is often scrubbed with soap: a dark, thick, velvety patch around the back of the neck, armpits or groin. This is acanthosis nigricans, a sign of insulin resistance, not dirt. It does not mean a child definitely has diabetes, but it should change the conversation.

Risk rises with overweight or obesity, a close family history of type 2 diabetes, maternal diabetes during pregnancy, polycystic ovary syndrome, high blood pressure, abnormal cholesterol or fatty liver. Yet body size is not a diagnosis. Obesity is not universal and is less common among Asian youth with type 2 diabetes. Blame helps nobody. A careful history, examination and appropriate laboratory testing do.

पालक पुसून टाकण्याचा प्रयत्न करत असलेला एक डाग

एक लक्षण अनेकदा साबणाने पुसून टाकले जाते: मानेच्या मागच्या बाजूला, काखेत किंवा जांघेत दिसणारा एक गडद, ​​जाड, मखमलीसारखा डाग. हे अ‍ॅकॅन्थोसिस नायग्रिकन्स आहे, जे इन्सुलिन प्रतिरोधकतेचे लक्षण आहे, घाणीचे नाही. याचा अर्थ असा नाही की मुलाला नक्कीच मधुमेह आहे, पण यामुळे चर्चेची दिशा बदलली पाहिजे.
जास्त वजन किंवा लठ्ठपणा, जवळच्या कुटुंबात टाईप २ मधुमेहाचा इतिहास, गरोदरपणात आईला मधुमेह असणे, पॉलीसिस्टिक ओव्हरी सिंड्रोम, उच्च रक्तदाब, असामान्य कोलेस्ट्रॉल किंवा फॅटी लिव्हर असल्यास धोका वाढतो. तरीही, शरीराचा आकार हे निदान नाही. लठ्ठपणा सार्वत्रिक नाही आणि टाईप २ मधुमेह असलेल्या आशियाई तरुणांमध्ये तो कमी प्रमाणात आढळतो. दोषारोप करून कोणालाही मदत होत नाही. काळजीपूर्वक घेतलेला वैद्यकीय इतिहास, तपासणी आणि योग्य प्रयोगशाळा चाचण्या मदत करतात.

Who should be screened?

The 2026 American Diabetes Association recommends considering screening after puberty begins or from age 10, whichever comes first, in children with overweight or obesity plus at least one additional risk factor.

South Asian ancestry, family history, acanthosis, maternal gestational diabetes, hypertension, abnormal lipids, fatty liver and PCOS all matter. If results are normal, current guidance suggests repeating screening at least every two years, sooner if weight or metabolic risk is worsening.

Tests may include fasting glucose, HbA1c or an oral glucose-tolerance test. One caution: appearance cannot reliably separate type 2 from type 1 diabetes. Pancreatic autoantibody testing may be needed because treatment at diagnosis can differ sharply.

कोणाची तपासणी करावी?

२०२६ च्या अमेरिकन डायबेटिस असोसिएशनच्या शिफारशीनुसार, जास्त वजन किंवा लठ्ठपणा असलेल्या आणि त्यासोबतच किमान एक अतिरिक्त जोखीम घटक असलेल्या मुलांमध्ये, पौगंडावस्था सुरू झाल्यावर किंवा वयाच्या १० व्या वर्षापासून, यापैकी जे आधी येईल, तपासणीचा विचार करावा.

दक्षिण आशियाई वंश, कौटुंबिक इतिहास, अ‍ॅकॅन्थोसिस, मातेचा गर्भावस्थेतील मधुमेह, उच्च रक्तदाब, असामान्य लिपिड्स, फॅटी लिव्हर आणि पीसीओएस (PCOS) या सर्व गोष्टी महत्त्वाच्या आहेत. जर तपासणीचे निकाल सामान्य असतील, तर सध्याच्या मार्गदर्शनानुसार किमान दर दोन वर्षांनी तपासणी पुन्हा करावी; आणि वजन किंवा चयापचयविषयक जोखीम वाढत असल्यास ती लवकर करावी.

चाचण्यांमध्ये उपाशीपोटी ग्लुकोज, HbA1c किंवा तोंडी ग्लुकोज-टॉलरन्स चाचणीचा समावेश असू शकतो. एक खबरदारी: केवळ बाह्य स्वरूपावरून टाईप २ आणि टाईप १ मधुमेहामध्ये विश्वसनीयपणे फरक करता येत नाही. स्वादुपिंडाच्या ऑटोअँटीबॉडी चाचणीची आवश्यकता भासू शकते, कारण निदानाच्या वेळी उपचारांमध्ये तीव्र फरक असू शकतो.

Why youth diabetes can move faster

Why the urgency if the child feels fine? Youth-onset type 2 diabetes is not adult diabetes arriving early; it can move faster. In the TODAY2 follow-up study, 60% of participants developed at least one diabetes-related complication within 15 years, and nearly one-third developed two or more.

High blood pressure, kidney disease, abnormal lipids, nerve damage and eye disease appeared in young adulthood. That is the hidden speed. A diagnosis at 14 does not merely add years of living with diabetes. It exposes developing organs to high glucose during decades that should have been protected. Early detection is not labelling a child. It is buying time while prevention and treatment still have room to work.

लहान वयात मधुमेह अधिक वेगाने का पसरू शकतो

मुलाला बरे वाटत असताना एवढा आग्रह का? लहान वयात होणारा टाईप २ मधुमेह म्हणजे प्रौढपणी लवकर होणारा मधुमेह नव्हे; तो अधिक वेगाने पसरू शकतो. 'टुडे२' (TODAY2) या पाठपुरावा अभ्यासात, ६०% सहभागींना १५ वर्षांच्या आत मधुमेहाशी संबंधित किमान एक गुंतागुंत निर्माण झाली, आणि जवळजवळ एक तृतीयांश सहभागींना दोन किंवा अधिक गुंतागुंत निर्माण झाल्या.

उच्च रक्तदाब, मूत्रपिंडाचे आजार, असामान्य चरबी, मज्जातंतूंचे नुकसान आणि डोळ्यांचे आजार तरुण वयातच दिसून आले. हाच तो लपलेला वेग आहे. वयाच्या १४ व्या वर्षी निदान झाल्याने मधुमेहासह जगण्याची वर्षे केवळ वाढत नाहीत. तर, ज्या दशकांचे संरक्षण व्हायला हवे होते, त्या दशकांमध्ये ते वाढत्या अवयवांना उच्च ग्लुकोजच्या संपर्कात आणते. लवकर निदान करणे म्हणजे मुलावर शिक्का मारणे नव्हे. तर प्रतिबंध आणि उपचारांना प्रभावी ठरण्यासाठी वेळ मिळवणे होय.

When should you meet your pediatrician?

Book a pediatric review if thirst, frequent urination, fatigue, blurred vision, recurrent infections, unexpected weight loss or dark velvety neck skin persists. Do not wait for the annual check-up.

Seek same-day assessment if the child:

• Is vomiting or has abdominal pain
• Becomes unusually drowsy or confused
• Breathes deeply or rapidly
• Appears severely dehydrated
• Has fruity-smelling breath
• Cannot keep fluids down

Type 2 diabetes can occasionally present with diabetic ketoacidosis or a hyperglycaemic hyperosmolar emergency. ADA guidance reports ketoacidosis in roughly 11% of affected 10- to 19-year-olds at diagnosis.

No home glucometer reading can safely settle the diabetes type. When symptoms point toward diabetes, confirm promptly, assess urgently and let the laboratory, not the child’s body shape, decide the next step.

तुम्ही तुमच्या बालरोगतज्ञांना कधी भेटावे?

जर तहान लागणे, वारंवार लघवी होणे, थकवा, अंधुक दिसणे, वारंवार संसर्ग होणे, अनपेक्षित वजन घटणे किंवा मानेची त्वचा गडद मखमलीसारखी होणे ही लक्षणे कायम राहिल्यास, बालरोगतज्ञांकडून तपासणी करून घ्या. वार्षिक तपासणीची वाट पाहू नका.

जर मुलामध्ये खालील लक्षणे आढळल्यास त्याच दिवशी तपासणी करून घ्या:

• उलट्या होत असल्यास किंवा पोटात दुखत असल्यास
• नेहमीपेक्षा जास्त सुस्त किंवा गोंधळलेले दिसत असल्यास
• खोलवर किंवा वेगाने श्वास घेत असल्यास
• तीव्र निर्जलीकरण झाल्यासारखे दिसत असल्यास
• श्वासाला फळांसारखा वास येत असल्यास
• द्रवपदार्थ पोटात टिकत नसल्यास

टाइप २ मधुमेहामध्ये कधीकधी डायबेटिक कीटोअ‍ॅसिडोसिस किंवा हायपरग्लायसेमिक हायपरोस्मोलर इमर्जन्सीची लक्षणे दिसू शकतात. एडीएच्या (ADA) मार्गदर्शनानुसार, निदानाच्या वेळी १० ते १९ वयोगटातील अंदाजे ११% बाधित मुलांमध्ये कीटोअ‍ॅसिडोसिस आढळतो.

घरी घेतलेल्या कोणत्याही ग्लुकोमीटरच्या रीडिंगवरून मधुमेहाचा प्रकार सुरक्षितपणे निश्चित करता येत नाही. जेव्हा लक्षणे मधुमेहाकडे निर्देश करतात, तेव्हा त्वरित याची खात्री करा, तातडीने तपासणी करा आणि पुढील पाऊल मुलाच्या शारीरिक स्थितीवरून नव्हे, तर प्रयोगशाळेच्या अहवालावरून ठरवा.

About the Author

Dr. Suhas Sodal, MBBS, MD (Pediatrics), brings over 15 years of experience caring for children in Pimple Gurav, Pimpri, and surrounding areas.
He specializes in pediatric infectious diseases, childhood allergies and asthma, vaccines, and nutrition.
Dr. Sodal has led multiple clinical trials on vaccine safety and efficacy, ensuring evidence-based care.
His passion for pediatric nutrition drives innovative, child-friendly dietary guidance rooted in Indian traditions.
Families in Pimple Gurav, Pimple Saudagar, Rahatani, Wakad, Aundh, Dapodi, Sangvi, Bhosari, Pimpri, and Vallabh Nagar trust his expertise.
He practices at IRA Children’s Clinic in Pimple Gurav, offering personalized treatment plans for every child.
Dr. Sodal’s holistic approach blends modern medicine with practical nutritional advice for optimal growth.
His clinic is known for compassionate care, helping children thrive through preventive and curative services.
Parents seeking reliable pediatric advice can reach IRA Children’s Clinic at 7276012600.
Dr. Sodal remains dedicated to advancing child health and wellness in the Pune region.

लेखकाबद्दल

डॉ. सुहास सोडल, एमबीबीएस, एमडी (बालरोगशास्त्र) यांना पिंपळे गुरव, पिंपरी आणि आसपासच्या परिसरातील मुलांची काळजी घेण्याचा १५ वर्षांहून अधिक अनुभव आहे.
ते बालरोग संसर्गजन्य रोग, बालपणीच्या ऍलर्जी आणि दमा, लस आणि पोषण या विषयांमध्ये तज्ज्ञ आहेत.
डॉ. सोडल यांनी लसीची सुरक्षितता आणि परिणामकारकता यावर अनेक क्लिनिकल चाचण्यांचे नेतृत्व केले आहे, ज्यामुळे पुराव्यावर आधारित काळजी सुनिश्चित होते.
बालरोग पोषणाबद्दलची त्यांची आवड भारतीय परंपरांमध्ये रुजलेली नाविन्यपूर्ण, बाल-अनुकूल आहार मार्गदर्शन करते.
पिंपळे गुरव, पिंपळे सौदागर, रहाटणी, वाकड, औंध, दापोडी, सांगवी, भोसरी, पिंपरी आणि वल्लभ नगरमधील कुटुंबे त्यांच्या कौशल्यावर विश्वास ठेवतात.
ते पिंपळे गुरव येथील इरा चिल्ड्रन्स क्लिनिकमध्ये प्रॅक्टिस करतात, प्रत्येक मुलासाठी वैयक्तिकृत उपचार योजना देतात.
डॉ. सोडल यांचा समग्र दृष्टिकोन आधुनिक औषधांना इष्टतम वाढीसाठी व्यावहारिक पौष्टिक सल्ल्यासह एकत्रित करतो.
त्यांचे क्लिनिक दयाळू काळजीसाठी ओळखले जाते, प्रतिबंधात्मक आणि उपचारात्मक सेवांद्वारे मुलांना भरभराट करण्यास मदत करते.
विश्वसनीय बालरोग सल्ला मिळवणाऱ्या पालकांना इरा चिल्ड्रन्स क्लिनिकशी ७२७६०१२६०० या क्रमांकावर संपर्क साधता येईल.
डॉ. सोडल पुणे प्रदेशात बाल आरोग्य आणि निरोगीपणा वाढवण्यासाठी समर्पित आहेत.

Disclaimer:

• The information provided in this blog post is for general knowledge and informational purposes only.
• It is not intended as a substitute for professional medical advice, diagnosis, or treatment.
• Always consult with a qualified healthcare provider for any health concerns or before making any decisions regarding your health or the health of your child.  
• The information in this blog post may change as new research and clinical experience accumulate.
• Artificial intelligence (AI) was used to assist in generating and structuring this content. While it has been reviewed and edited for accuracy, please verify critical facts independently.

काळजीपूर्वक लक्षात घ्या:

• या ब्लॉग पोस्टमधील माहिती सामान्य ज्ञान आणि माहितीच्या उद्देशाने आहे.
• हे व्यावसायिक वैद्यकीय सल्ला, निदान किंवा उपचारांचे पर्याय म्हणून मानले जात नाही.
• आपल्या आरोग्याशी किंवा आपल्या मुलाच्या आरोग्याशी संबंधित कोणत्याही आरोग्य समस्यांसाठी किंवा कोणतेही निर्णय घेण्यापूर्वी नेहमी योग्य वैद्यकीय सेवा प्रदात्यांचा सल्ला घ्या.
• नवीन संशोधन आणि क्लिनिकल अनुभव जमा होतात तसे या ब्लॉग पोस्टमधील माहिती बदलू शकते.
• ही सामग्री तयार करण्यासाठी आणि तिची मांडणी करण्यासाठी कृत्रिम बुद्धिमत्तेची (AI) मदत घेण्यात आली आहे. जरी या मजकुराची अचूकता तपासली गेली असून त्याचे संपादनही केले गेले आहे, तरीही महत्त्वाच्या तथ्यांची स्वतंत्रपणे खात्री करून घ्यावी.