माझ्या बाळाला सर्दी झाली आहे. अशा स्थितीत आम्ही लसीकरण करू शकतो का?

A mother recently called our clinic with a familiar question: “My baby has a little cold and cough. Should I come for the scheduled vaccination?” My short answer was: yes, please come. A mild illness does not automatically close the vaccination door. Children with a runny nose, mild cough, low-grade fever (a body temperature that is slightly higher than normal, typically ranging from 99.1°F to 100.4°F or 37.3°C to 38°C) , ear infection or mild diarrhoea can usually receive their vaccines on time. Research shows that these minor illnesses do not weaken the immune response to vaccination or increase vaccine-related problems. The pediatrician should still examine the child first. That small check matters.

एका आईने नुकताच आमच्या क्लिनिकमध्ये फोन करून एक नेहमीचा प्रश्न विचारला: "माझ्या बाळाला थोडी सर्दी आणि खोकला आहे. अशा परिस्थितीत लसीकरणासाठी येऊ का?" माझे थोडक्यात उत्तर होते: हो, नक्की या. किरकोळ आजार असल्यास लसीकरण टाळण्याची गरज नसते. ज्या मुलांना सर्दी, हलका खोकला, सौम्य ताप (सामान्य तापमानापेक्षा थोडा जास्त, साधारणपणे ९९.१°F ते १००.४°F किंवा ३७.३°C ते ३८°C), कानाचे संक्रमण किंवा सौम्य अतिसार (जुलाब) आहे, त्यांना सहसा वेळेवर लस दिली जाऊ शकते. संशोधनानुसार, अशा किरकोळ आजारांमुळे लसीकरणातून मिळणारी रोगप्रतिकारशक्ती कमी होत नाही किंवा लसीशी संबंधित समस्यांचा धोकाही वाढत नाही. मात्र, लस देण्यापूर्वी बालरोगतज्ज्ञांकडून बाळाची तपासणी करून घेणे आवश्यक असते. ही छोटीशी तपासणी महत्त्वाची असते.

When Vaccination Can Usually Go Ahead

A child can generally be vaccinated when he or she is playful, feeding reasonably well and experiencing only mild symptoms. A little nasal congestion? Usually fine. An occasional cough, mild loose stools or a low-grade fever? Often fine too.

Even children taking antibiotics for a minor bacterial infection can commonly receive their scheduled vaccines because antibiotics do not interfere with the body’s response to most vaccines. The recovery phase after an illness is not a reason to delay vaccination either.

Waiting for every sniffle to disappear can turn a short postponement into months of missed protection, particularly in babies who require several vaccine doses during their first year.

लसीकरण साधारणपणे केव्हा करता येते

जेव्हा मूल खेळकर असते, व्यवस्थित खात असते आणि त्याला फक्त सौम्य लक्षणे जाणवत असतात, तेव्हा साधारणपणे त्याला लस दिली जाऊ शकते. थोडे नाक चोंदले आहे का? सहसा काही हरकत नाही. अधूनमधून खोकला, सौम्य पातळ शौच किंवा हलका ताप आहे का? हे देखील अनेकदा ठीक असते.

किरकोळ जिवाणू संसर्गासाठी प्रतिजैविके (अँटीबायोटिक्स) घेत असलेल्या मुलांनाही साधारणपणे त्यांच्या ठरलेल्या लसी दिल्या जाऊ शकतात, कारण प्रतिजैविके बहुतेक लसींना शरीराच्या प्रतिसादात अडथळा आणत नाहीत. आजारानंतरचा बरा होण्याचा टप्पा हे देखील लसीकरण पुढे ढकलण्याचे कारण नाही.

प्रत्येक शिंका जाण्याची वाट पाहिल्याने, लसीकरणातील थोडासा विलंब अनेक महिन्यांच्या संरक्षणास मुकू शकतो, विशेषतः अशा बाळांच्या बाबतीत ज्यांना त्यांच्या पहिल्या वर्षात लसींचे अनेक डोस आवश्यक असतात.

When We May Postpone the Vaccine

Vaccination is usually delayed when a child has a moderate or severe acute illness, whether fever is present or not. This may include a child who is unusually dull, feeding very poorly, repeatedly vomiting, significantly dehydrated, struggling to breathe or clearly more unwell than a routine cold would explain.

Why wait? Not because the vaccine will necessarily worsen the illness. The pause prevents confusion between symptoms caused by the existing illness and expected post-vaccination effects such as fever or irritability. Once the child improves, vaccination should be given promptly rather than abandoned until some distant “perfectly healthy” day that never seems to arrive.

लसीकरण कधी पुढे ढकलता येते

जेव्हा मुलाला मध्यम किंवा तीव्र स्वरूपाचा तीव्र आजार असतो, मग त्याला ताप असो वा नसो, तेव्हा लसीकरण सहसा पुढे ढकलले जाते. यामध्ये असे मूल समाविष्ट असू शकते जे नेहमीपेक्षा जास्त सुस्त आहे, खूप कमी खात आहे, वारंवार उलट्या करत आहे, शरीरातील पाणी लक्षणीयरीत्या कमी झाले आहे, श्वास घेण्यास त्रास होत आहे किंवा सामान्य सर्दीपेक्षा स्पष्टपणे जास्त आजारी आहे.

वाट का पाहावी? लसीमुळे आजार अधिकच वाढेल म्हणून नव्हे. हा थांबा सध्याच्या आजारामुळे होणारी लक्षणे आणि लसीकरणानंतर अपेक्षित असलेले ताप किंवा चिडचिड यांसारखे परिणाम यांच्यातील गोंधळ टाळतो. एकदा मुलाची प्रकृती सुधारली की, लसीकरण त्वरित केले पाहिजे, आणि ते कधी 'पूर्णपणे निरोगी' होईल या दूरच्या दिवसाची वाट पाहण्याऐवजी, जो दिवस कधीच येत नाही, ते त्वरित दिले पाहिजे.

Fever Is Not the Only Deciding Factor

Parents often ask for a magic temperature: “Above what fever should vaccination be stopped?” There is no universal temperature cut-off that decides the matter for every routine vaccine. The child’s overall condition carries more weight than one number on the thermometer. A smiling toddler with a slight temperature and a runny nose may still be vaccinated, while a fever-free baby who is lethargic, breathless or refusing feeds needs assessment first.

So, do not cancel the appointment from home merely because the forehead feels warm. Call the clinic, bring the child in when advised and let the pediatrician judge the complete picture.

केवळ ताप हाच लसीकरणाचा निर्णय घेण्याचा एकमेव निकष नाही

पालक अनेकदा असा प्रश्न विचारतात की, "ताप किती असेल तर लसीकरण थांबवले पाहिजे?" प्रत्येक नियमित लसीकरणासाठी अशी कोणतीही एक निश्चित तापमान मर्यादा नाही. थर्मामीटरवर दिसणाऱ्या आकड्यापेक्षा मुलाची एकूण प्रकृती अधिक महत्त्वाची असते. जर एखादे लहान मूल आनंदी असेल, त्याला थोडा ताप असेल किंवा नाक वाहत असेल, तरीही त्याचे लसीकरण केले जाऊ शकते. याउलट, ज्या बाळाला ताप नाही, परंतु ते सुस्त आहे, ज्याला श्वास घेण्यास त्रास होत आहे किंवा जे दूध पिण्यास नकार देत आहे, अशा बाळाची आधी वैद्यकीय तपासणी होणे आवश्यक असते.

त्यामुळे, केवळ कपाळ गरम लागते म्हणून घरूनच लसीकरणाची अपॉइंटमेंट रद्द करू नका. क्लिनिकमध्ये फोन करा, डॉक्टरांच्या सल्ल्यानुसार मुलाला तिथे घेऊन जा आणि मुलाची संपूर्ण प्रकृती पाहून बालरोगतज्ज्ञांना निर्णय घेऊ द्या.

Tell Your Pediatrician Before Vaccination If…

A few circumstances need vaccine-specific decisions. Inform the doctor if your child:

• Had a severe allergic reaction after an earlier vaccine dose

• Has cancer, an immune disorder, or is receiving chemotherapy, high-dose steroids or other immune-suppressing medicines

• Recently received blood, plasma, immunoglobulin or another blood product

• Had fits, loss of consciousness or another serious event after a previous vaccine

• Has a history of intussusception, especially before rotavirus vaccination

A severe allergic reaction to a previous dose or vaccine ingredient can be a true contraindication. Live vaccines also require special assessment in severely immunocompromised children, while rotavirus vaccine should not be given to infants with severe combined immunodeficiency or a previous episode of intussusception.

लसीकरणापूर्वी तुमच्या बालरोगतज्ञांना सांगा जर…
काही परिस्थितींमध्ये लसीसंबंधी विशिष्ट निर्णय घेणे आवश्यक असते. तुमच्या मुलाला खालीलपैकी काही असल्यास डॉक्टरांना कळवा:
• लसीच्या आधीच्या डोसनंतर तीव्र ऍलर्जीची प्रतिक्रिया आली होती

• कर्करोग, रोगप्रतिकारशक्तीचा विकार आहे किंवा केमोथेरपी, उच्च-डोस स्टिरॉइड्स किंवा इतर रोगप्रतिकारशक्ती कमी करणारी औषधे घेत आहे

• अलीकडेच रक्त, प्लाझ्मा, इम्युनोग्लोब्युलिन किंवा इतर रक्त उत्पादने घेतली आहेत

• मागील लसीकरणानंतर झटके येणे, बेशुद्ध होणे किंवा इतर कोणतीही गंभीर घटना घडली होती

• आतड्याच्या गुंतागुंतीचा (intussusception) इतिहास आहे, विशेषतः रोटाव्हायरस लसीकरणापूर्वी.

मागील डोस किंवा लसीच्या घटकांमुळे आलेली तीव्र ऍलर्जीची प्रतिक्रिया हे लसीकरणासाठी एक खरे प्रतिबंधक कारण असू शकते. गंभीरपणे रोगप्रतिकारशक्ती कमी असलेल्या मुलांमध्ये जिवंत लसींसाठी विशेष मूल्यांकनाची आवश्यकता असते, तर गंभीर संयुक्त रोगप्रतिकारशक्तीची कमतरता (severe combined immunodeficiency) किंवा आतड्याच्या गुंतागुंतीचा (intussusception) पूर्वीचा अनुभव असलेल्या बालकांना रोटाव्हायरस लस देऊ नये.

Do Not Let a Small Cold Create a Large Gap

Here is my practical advice: do not cancel a vaccination appointment simply because your baby has a mild cold or cough. Come to the clinic, carry the vaccination record and describe every symptom honestly. Also mention medicines, allergies, previous vaccine reactions and recent hospital treatment.

The pediatrician may vaccinate that day, postpone a particular vaccine or occasionally adjust the plan. Each choice should be based on the child and the vaccine, not on a blanket family rule that “vaccines must never be given during illness.” Minor infections are not contraindications, and unnecessary delays leave children unprotected for longer than they need to be.

When unsure, call. But please do not quietly skip the dose.

एका लहानशा सर्दीमुळे लसीकरणात मोठे अंतर पडू देऊ नका.

माझा व्यावहारिक सल्ला असा आहे: केवळ तुमच्या बाळाला हलकी सर्दी किंवा खोकला आहे म्हणून लसीकरणाची वेळ रद्द करू नका. दवाखान्यात या, लसीकरणाची नोंद सोबत ठेवा आणि प्रत्येक लक्षणाचे प्रामाणिकपणे वर्णन करा. तसेच, घेत असलेली औषधे, ॲलर्जी, लसीमुळे पूर्वी झालेल्या प्रतिक्रिया आणि अलीकडील रुग्णालयातील उपचारांचाही उल्लेख करा.

बालरोगतज्ञ त्याच दिवशी लस देऊ शकतात, एखादी विशिष्ट लस पुढे ढकलू शकतात किंवा प्रसंगी योजनेत बदल करू शकतात. प्रत्येक निर्णय मुलाच्या आणि लसीच्या स्थितीवर आधारित असावा, "आजारी असताना लस कधीही देऊ नये" यासारख्या सर्वसाधारण कौटुंबिक नियमावर नाही. किरकोळ संसर्ग हे लसीकरणासाठी प्रतिबंधक नसतात आणि अनावश्यक विलंबामुळे मुले गरजेपेक्षा जास्त काळ असुरक्षित राहतात.

खात्री नसल्यास, फोन करा. पण कृपया गुपचूप लसीचा डोस चुकवू नका.

About the Author

Dr. Suhas Sodal, MBBS, MD (Pediatrics), brings over 15 years of experience caring for children in Pimple Gurav, Pimpri, and surrounding areas.
He specializes in pediatric infectious diseases, childhood allergies and asthma, vaccines, and nutrition.
Dr. Sodal has led multiple clinical trials on vaccine safety and efficacy, ensuring evidence-based care.
His passion for pediatric nutrition drives innovative, child-friendly dietary guidance rooted in Indian traditions.
Families in Pimple Gurav, Pimple Saudagar, Rahatani, Wakad, Aundh, Dapodi, Sangvi, Bhosari, Pimpri, and Vallabh Nagar trust his expertise.
He practices at IRA Children’s Clinic in Pimple Gurav, offering personalized treatment plans for every child.
Dr. Sodal’s holistic approach blends modern medicine with practical nutritional advice for optimal growth.
His clinic is known for compassionate care, helping children thrive through preventive and curative services.
Parents seeking reliable pediatric advice can reach IRA Children’s Clinic at 7276012600.
Dr. Sodal remains dedicated to advancing child health and wellness in the Pune region.

लेखकाबद्दल

डॉ. सुहास सोडल, एमबीबीएस, एमडी (बालरोगशास्त्र) यांना पिंपळे गुरव, पिंपरी आणि आसपासच्या परिसरातील मुलांची काळजी घेण्याचा १५ वर्षांहून अधिक अनुभव आहे.
ते बालरोग संसर्गजन्य रोग, बालपणीच्या ऍलर्जी आणि दमा, लस आणि पोषण या विषयांमध्ये तज्ज्ञ आहेत.
डॉ. सोडल यांनी लसीची सुरक्षितता आणि परिणामकारकता यावर अनेक क्लिनिकल चाचण्यांचे नेतृत्व केले आहे, ज्यामुळे पुराव्यावर आधारित काळजी सुनिश्चित होते.
बालरोग पोषणाबद्दलची त्यांची आवड भारतीय परंपरांमध्ये रुजलेली नाविन्यपूर्ण, बाल-अनुकूल आहार मार्गदर्शन करते.
पिंपळे गुरव, पिंपळे सौदागर, रहाटणी, वाकड, औंध, दापोडी, सांगवी, भोसरी, पिंपरी आणि वल्लभ नगरमधील कुटुंबे त्यांच्या कौशल्यावर विश्वास ठेवतात.
ते पिंपळे गुरव येथील इरा चिल्ड्रन्स क्लिनिकमध्ये प्रॅक्टिस करतात, प्रत्येक मुलासाठी वैयक्तिकृत उपचार योजना देतात.
डॉ. सोडल यांचा समग्र दृष्टिकोन आधुनिक औषधांना इष्टतम वाढीसाठी व्यावहारिक पौष्टिक सल्ल्यासह एकत्रित करतो.
त्यांचे क्लिनिक दयाळू काळजीसाठी ओळखले जाते, प्रतिबंधात्मक आणि उपचारात्मक सेवांद्वारे मुलांना भरभराट करण्यास मदत करते.
विश्वसनीय बालरोग सल्ला मिळवणाऱ्या पालकांना इरा चिल्ड्रन्स क्लिनिकशी ७२७६०१२६०० या क्रमांकावर संपर्क साधता येईल.
डॉ. सोडल पुणे प्रदेशात बाल आरोग्य आणि निरोगीपणा वाढवण्यासाठी समर्पित आहेत.

Disclaimer:

• The information provided in this blog post is for general knowledge and informational purposes only.
• It is not intended as a substitute for professional medical advice, diagnosis, or treatment.
• Always consult with a qualified healthcare provider for any health concerns or before making any decisions regarding your health or the health of your child.  
• The information in this blog post may change as new research and clinical experience accumulate.
• Artificial intelligence (AI) was used to assist in generating and structuring this content. While it has been reviewed and edited for accuracy, please verify critical facts independently.

काळजीपूर्वक लक्षात घ्या:

• या ब्लॉग पोस्टमधील माहिती सामान्य ज्ञान आणि माहितीच्या उद्देशाने आहे.
• हे व्यावसायिक वैद्यकीय सल्ला, निदान किंवा उपचारांचे पर्याय म्हणून मानले जात नाही.
• आपल्या आरोग्याशी किंवा आपल्या मुलाच्या आरोग्याशी संबंधित कोणत्याही आरोग्य समस्यांसाठी किंवा कोणतेही निर्णय घेण्यापूर्वी नेहमी योग्य वैद्यकीय सेवा प्रदात्यांचा सल्ला घ्या.
• नवीन संशोधन आणि क्लिनिकल अनुभव जमा होतात तसे या ब्लॉग पोस्टमधील माहिती बदलू शकते.
• ही सामग्री तयार करण्यासाठी आणि तिची मांडणी करण्यासाठी कृत्रिम बुद्धिमत्तेची (AI) मदत घेण्यात आली आहे. जरी या मजकुराची अचूकता तपासली गेली असून त्याचे संपादनही केले गेले आहे, तरीही महत्त्वाच्या तथ्यांची स्वतंत्रपणे खात्री करून घ्यावी.