बालपणातील एक्झिमाविषयीची माहिती: कोरड्या आणि खाज सुटणाऱ्या त्वचेची निगा

Childhood eczema may begin as one rough patch behind the knee or on the cheek. By bedtime, however, that small patch can become an all-night scratching marathon for the child and an exhausting guessing game for the parents.

Was it the soap? The weather? Milk? Dust? Something the child touched?

Usually, the answer is not that simple.

लहान मुलांमधील एक्झिमाची सुरुवात गुडघ्याच्या मागील बाजूस किंवा गालावर असलेल्या एखाद्या खरखरीत चक्क्यापासून (पॅच) होऊ शकते. मात्र, रात्री झोपायच्या वेळेपर्यंत त्या लहानशा भागामुळे मुलाला रात्रभर खाजवत राहावे लागू शकते आणि पालकांसाठी मात्र हे नक्की कशामुळे झाले, याचा शोध घेणे म्हणजे एक थकवणारा 'अंदाज लावण्याचा खेळ' ठरू शकतो.

हे साबणामुळे झाले? हवामानामुळे? दुधामुळे? धुळीमुळे? की मुलाने स्पर्श केलेल्या एखाद्या गोष्टीमुळे?

सहसा, याचे उत्तर इतके सोपे नसते.

What exactly is childhood eczema?

Atopic dermatitis is the most common form of eczema. It is an inflammatory condition in which the skin barrier does not hold moisture effectively and allows irritants to enter too easily.

Imagine a brick wall with crumbling mortar. The bricks are still there, but the wall no longer seals properly.

Eczema may affect up to 25% of children worldwide. It is not merely a cosmetic rash, and it is certainly not caused by poor hygiene.

बालपणीचा एक्झिमा म्हणजे नक्की काय?

ॲटोपिक डर्माटायटिस हा एक्झिमाचा सर्वात सामान्य प्रकार आहे. ही एक दाहक स्थिती आहे, ज्यामध्ये त्वचेचा संरक्षक थर ओलावा प्रभावीपणे टिकवून ठेवत नाही आणि त्रासदायक घटकांना खूप सहजपणे आत प्रवेश करू देतो.

विटांच्या भिंतीची कल्पना करा, जिचा चुना ढासळत आहे. विटा अजूनही तिथेच आहेत, पण भिंत आता व्यवस्थित बंद होत नाही.

जगभरातील २५% मुलांमध्ये एक्झिमाचा त्रास होऊ शकतो. हा केवळ एक वरवरचा पुरळ नाही, आणि तो निश्चितपणे अस्वच्छतेमुळे होत नाही.

Why does it itch so much?

Eczema creates a frustrating loop:

• Dryness: The damaged skin barrier loses moisture.

• Itching: Dry, inflamed skin sends strong itch signals.

• Scratching: Scratching causes tiny injuries in the skin.

• More inflammation: The injured skin becomes even itchier.

• Another round: The cycle begins again.

Sleep often becomes the hidden casualty. One US study estimated sleep disturbance in 66.9% of school-aged children with atopic dermatitis.

Breaking the itch-scratch cycle is the heart of treatment.

इतकी खाज का येते?

एक्झिमामुळे एक त्रासदायक चक्र निर्माण होते:
• कोरडेपणा: त्वचेचा खराब झालेला संरक्षक थर ओलावा गमावतो.

• खाज: कोरडी, दाह झालेली त्वचा तीव्र खाजेचे संकेत पाठवते.

• खाजवणे: खाजवल्यामुळे त्वचेला लहान जखमा होतात.

• अधिक दाह: जखमी त्वचेला आणखी जास्त खाज सुटते.

• दुसरी फेरी: हे चक्र पुन्हा सुरू होते.

झोप अनेकदा याचे छुपे बळी ठरते. एका अमेरिकन अभ्यासानुसार, ॲटोपिक डर्माटायटिस असलेल्या शालेय वयोगटातील ६६.९% मुलांमध्ये झोपेचा त्रास असल्याचे दिसून आले.

खाज-खाजवण्याचे हे चक्र तोडणे, हाच उपचाराचा गाभा आहे.

Should children with eczema avoid bathing?

No. Skipping baths is not the solution.

A sensible bathing routine can remove sweat, dust and irritants without stripping away too much protective oil.

Try the following:

• Keep it short: Aim for a bath lasting less than ten minutes.

• Use warm water: Hot water can worsen dryness and itching.

• Choose a gentle cleanser: Use a fragrance-free, non-soap cleanser only where needed.

• Avoid irritants: Skip bubble baths, perfumed soaps and strongly scented shampoos.

• Pat gently: Do not scrub the skin dry with a towel.

• Moisturise immediately: Apply the emollient while the skin is still slightly moist.

एक्झिमा असलेल्या मुलांनी अंघोळ करणे टाळावे का?

नाही. अंघोळ टाळणे हा त्यावर उपाय नाही.

अंघोळीची योग्य पद्धत त्वचेवरील संरक्षक तेल जास्त प्रमाणात काढून न टाकता घाम, धूळ आणि त्रासदायक घटक काढून टाकू शकते.

खालील गोष्टी करून पहा:
• अंघोळ कमी वेळेची ठेवा: दहा मिनिटांपेक्षा कमी वेळ अंघोळ करण्याचा प्रयत्न करा.

• कोमट पाणी वापरा: गरम पाण्यामुळे कोरडेपणा आणि खाज वाढू शकते.

• सौम्य क्लीन्झर निवडा: सुगंध-विरहित, साबण-विरहित क्लीन्झर फक्त आवश्यक असलेल्या ठिकाणीच वापरा.

• त्रासदायक घटक टाळा: बबल बाथ, सुगंधी साबण आणि तीव्र सुगंध असलेले शॅम्पू वापरणे टाळा.

• हलक्या हाताने टॅप करा: टॉवेलने त्वचा घासून कोरडी करू नका.

• लगेच मॉइश्चराइझ करा: त्वचा किंचित ओलसर असतानाच मॉइश्चरायझर लावा.

Moisturiser is treatment, not decoration

Moisturisers are the foundation of eczema care. They should be used every day, including during the weeks when the skin appears clear.

A thin, scented body lotion may not be enough for very dry skin. Creams and ointments generally provide a stronger protective barrier.

• Creams: Easier to use during the day and in warm or humid weather.

• Ointments: Greasier, but often more effective for very dry or cracked skin.

• Fragrance-free products: Usually less likely to sting or irritate.

• Frequent application: Reapply whenever the skin begins to feel dry.

The “best” moisturiser is not always the most expensive one. It is the product the child tolerates and the family can use consistently.

मॉइश्चरायझर हे उपचार आहे, सजावट नाही.

एक्झिमाच्या काळजीमध्ये मॉइश्चरायझर हा पाया आहे. त्वचा स्वच्छ दिसत असलेल्या आठवड्यांमध्येसुद्धा, ते दररोज वापरले पाहिजे.

अतिशय कोरड्या त्वचेसाठी पातळ, सुगंधित बॉडी लोशन पुरेसे नसू शकते. क्रीम आणि मलम सामान्यतः एक अधिक मजबूत संरक्षक थर प्रदान करतात.

• क्रीम: दिवसा आणि उष्ण किंवा दमट हवामानात वापरण्यास सोपे.

• मलम: अधिक तेलकट, परंतु अतिशय कोरड्या किंवा भेगा पडलेल्या त्वचेसाठी अनेकदा अधिक प्रभावी.

• सुगंध-विरहित उत्पादने: सहसा जळजळ किंवा दाह होण्याची शक्यता कमी असते.

• वारंवार वापर: जेव्हा त्वचा कोरडी वाटू लागते तेव्हा पुन्हा लावा.

सर्वोत्तम मॉइश्चरायझर नेहमीच सर्वात महागडे नसते. ते असे उत्पादन आहे जे मुलाला सहन होते आणि कुटुंब सातत्याने वापरू शकते.

Should parents be afraid of steroid creams?

Topical corticosteroids are among the most effective treatments for active eczema flares. When the correct strength is applied to the correct body area for the prescribed duration, the benefits outweigh the possible harms.

Potency matters. A cream prescribed for a thick patch on the leg may be unsuitable for the face, eyelids, groin or a young infant.

Parents should remember:

• Use it only on active eczema: Do not spread it randomly over unaffected skin unless instructed.

• Follow the prescription: Use the advised quantity, frequency and duration.

• Continue moisturising: Steroid treatment does not replace everyday barrier care.

• Do not borrow creams: Another child’s prescription may have the wrong strength.

• Do not stop too early out of fear: Undertreated inflammation can prolong itching and scratching.

• Ask for review: Contact the doctor if the flare is not improving within the agreed period.

पालकांनी स्टेरॉइड क्रीम्सना घाबरावे का?

सक्रिय एक्झिमाच्या त्रासावर स्थानिक कॉर्टिकोस्टेरॉईड्स हे सर्वात प्रभावी उपचारांपैकी एक आहेत. जेव्हा योग्य तीव्रतेचे क्रीम शरीराच्या योग्य भागावर, सांगितलेल्या कालावधीसाठी लावले जाते, तेव्हा त्याचे फायदे संभाव्य धोक्यांपेक्षा जास्त असतात.

त्याची तीव्रता महत्त्वाची आहे. पायावरील जाड डागासाठी सांगितलेले क्रीम चेहरा, पापण्या, जांघ किंवा लहान बाळासाठी अयोग्य असू शकते.

पालकांनी हे लक्षात ठेवावे:
• फक्त सक्रिय एक्झिमावरच वापरा: सूचना दिल्याशिवाय निरोगी त्वचेवर कुठेही लावू नका.

• डॉक्टरांनी सांगितल्याप्रमाणे वापरा: सांगितलेले प्रमाण, वारंवारता आणि कालावधी वापरा.

• मॉइश्चरायझिंग सुरू ठेवा: स्टेरॉइड उपचार हे रोजच्या त्वचेच्या संरक्षणाची जागा घेऊ शकत नाहीत.

• दुसऱ्या मुलाचे क्रीम घेऊ नका: दुसऱ्या मुलाच्या प्रिस्क्रिप्शनमध्ये चुकीच्या तीव्रतेचे क्रीम असू शकते.

• भीतीपोटी उपचार लवकर थांबवू नका: अपुऱ्या उपचारांमुळे जळजळ आणि खाज सुटणे वाढू शकते.

• तपासणीसाठी विचारा: ठरलेल्या कालावधीत त्रास कमी होत नसल्यास डॉक्टरांशी संपर्क साधा.

Is food causing the eczema?

Food is often blamed after a difficult flare, but the relationship is regularly oversimplified.

Around 40% of babies and young children with moderate or severe atopic dermatitis have food allergies. However, removing the food responsible for an allergic reaction rarely makes eczema disappear completely.

Food-allergy evaluation may be appropriate when:

• The child develops hives, swelling, vomiting, wheezing or breathing difficulty soon after eating a particular food.

• Moderate or severe eczema remains uncontrolled despite appropriate skin care and treatment.

• The child has persistent digestive symptoms or poor growth alongside difficult eczema.

Do not remove milk, egg, wheat, soy or nuts from a child’s diet based only on an online test or casual suspicion. Unnecessary restriction can lead to protein deficiency, vitamin and mineral shortages, poor weight gain and considerable family stress.

अन्नामुळे एक्झिमा होतो का?

एक्झिमाचा त्रास वाढल्यावर अनेकदा अन्नाला दोष दिला जातो, पण यामागील संबंध अनेकदा खूप सोपा करून सांगितला जातो.

मध्यम किंवा तीव्र स्वरूपाचा ॲटोपिक डर्माटायटिस असलेल्या सुमारे ४०% बाळांना आणि लहान मुलांना अन्नाची ॲलर्जी असते. तथापि, ॲलर्जीला कारणीभूत असलेले अन्नपदार्थ आहारातून काढून टाकल्याने एक्झिमा पूर्णपणे नाहीसा होतोच असे नाही.

अन्न-ॲलर्जीचे मूल्यांकन खालील परिस्थितीत करणे योग्य ठरू शकते:

• एखादे विशिष्ट अन्न खाल्ल्यानंतर लगेचच मुलाला अंगावर गांधी उठणे, सूज येणे, उलट्या होणे, श्वास घेताना घरघर लागणे किंवा श्वास घेण्यास त्रास होणे.

• त्वचेची योग्य काळजी आणि उपचार करूनही मध्यम किंवा तीव्र एक्झिमा नियंत्रणात न राहणे.

• तीव्र एक्झिमासोबतच मुलाला पचनाची लक्षणे सतत जाणवत असणे किंवा वाढ खुंटणे.

केवळ ऑनलाइन चाचणी किंवा वरवरच्या संशयावरून मुलाच्या आहारातून दूध, अंडी, गहू, सोया किंवा सुकामेवा काढून टाकू नका. अनावश्यक निर्बंधांमुळे प्रथिनांची कमतरता, जीवनसत्त्वे आणि खनिजांची कमतरता, वजन न वाढणे आणि कुटुंबावर मोठा ताण येऊ शकतो.

Everyday habits that can help

Simple measures often make treatment easier:

• Clothing: Choose soft, breathable cotton and avoid rough wool directly against the skin.

• Laundry: Use a mild, fragrance-free detergent and avoid heavily scented fabric conditioners.

• Heat: Keep the child comfortably cool because sweat can intensify itching.

• Nails: Keep fingernails short and smooth to reduce scratching injuries.

• Triggers: Notice repeatable patterns, but do not try to eliminate every possible environmental exposure.

• Treatment plan: Keep written instructions for moisturiser, flare medicine and warning signs.

मदत करू शकणाऱ्या दैनंदिन सवयी

साध्या उपायांमुळे उपचार अनेकदा सोपे होतात:
• कपडे: मऊ, हवा खेळती राहणारे सुती कपडे निवडा आणि त्वचेला थेट लागणारी खरखरीत लोकर टाळा.

• कपडे धुणे: सौम्य, सुगंधरहित डिटर्जंट वापरा आणि तीव्र सुगंध असलेले फॅब्रिक कंडिशनर वापरणे टाळा.

• उष्णता: मुलाला आरामदायक थंडावा द्या, कारण घामामुळे खाज वाढू शकते.

• नखे: खाजवून होणाऱ्या जखमा कमी करण्यासाठी हाताची नखे लहान आणि गुळगुळीत ठेवा.

• त्रासदायक घटक: वारंवार होणाऱ्या घटनांच्या प्रकारांवर लक्ष ठेवा, परंतु वातावरणातील प्रत्येक संभाव्य घटक टाळण्याचा प्रयत्न करू नका.

• उपचार योजना: मॉइश्चरायझर, त्रास वाढल्यास घ्यावयाचे औषध आणि धोक्याच्या चिन्हांसाठी लेखी सूचना तयार ठेवा.

When should you meet your pediatrician?

Arrange a medical review when:

• Eczema is spreading, repeatedly returning or not improving with regular moisturising.

• Itching frequently wakes the child or disrupts the family’s sleep.

• You are unsure whether the rash is eczema, fungal infection, scabies or another condition.

• The rash affects the face, eyelids, groin or large areas of the body.

• Prescription treatment is not helping within the advised period.

• You suspect a food allergy or the child has poor growth.

• The skin is becoming thick, cracked, painful or repeatedly infected.

तुम्ही तुमच्या बालरोगतज्ञांना केव्हा भेटावे?

खालील परिस्थितीत वैद्यकीय तपासणीची व्यवस्था करा:

• एक्झिमा पसरत असेल, वारंवार परत येत असेल किंवा नियमित मॉइश्चरायझिंग करूनही त्यात सुधारणा होत नसेल.

• खाजेमुळे मूल वारंवार जागे होत असेल किंवा कुटुंबाच्या झोपेत व्यत्यय येत असेल.

• पुरळ हे एक्झिमा, बुरशीजन्य संसर्ग, खरुज किंवा इतर कोणता आजार आहे याबद्दल तुम्हाला खात्री नसेल.

• पुरळ चेहऱ्यावर, पापण्यांवर, जांघेत किंवा शरीराच्या मोठ्या भागांवर पसरले असेल.

• डॉक्टरांनी सांगितलेल्या कालावधीत औषधोपचारांचा उपयोग होत नसेल.

• तुम्हाला अन्नाची ऍलर्जी असल्याचा संशय असेल किंवा मुलाची वाढ खुंटली असेल.

• त्वचा जाड, भेगाळलेली, वेदनादायक होत असेल किंवा तिला वारंवार संसर्ग होत असेल.

Eczema has no instant cure, but it can usually be controlled. The winning routine is remarkably unglamorous: gentle washing, generous moisturiser, prompt treatment of inflammation and a plan the family can follow.

एक्झिमावर कोणताही त्वरित उपाय नाही, परंतु तो सहसा नियंत्रणात ठेवता येतो. यावर मात करण्यासाठीची सर्वोत्तम पद्धत दिसायला फारशी आकर्षक नसली तरी अत्यंत प्रभावी आहे: यात सौम्य पद्धतीने त्वचा धुणे, भरपूर प्रमाणात मॉइश्चरायझरचा वापर, दाह किंवा सूज आल्यास त्वरित उपचार आणि कुटुंबाला सहजपणे पाळता येईल अशा उपाययोजनेचा समावेश असतो.

About the Author

Dr. Suhas Sodal, MBBS, MD (Pediatrics), brings over 15 years of experience caring for children in Pimple Gurav, Pimpri, and surrounding areas.
He specializes in pediatric infectious diseases, childhood allergies and asthma, vaccines, and nutrition.
Dr. Sodal has led multiple clinical trials on vaccine safety and efficacy, ensuring evidence-based care.
His passion for pediatric nutrition drives innovative, child-friendly dietary guidance rooted in Indian traditions.
Families in Pimple Gurav, Pimple Saudagar, Rahatani, Wakad, Aundh, Dapodi, Sangvi, Bhosari, Pimpri, and Vallabh Nagar trust his expertise.
He practices at IRA Children’s Clinic in Pimple Gurav, offering personalized treatment plans for every child.
Dr. Sodal’s holistic approach blends modern medicine with practical nutritional advice for optimal growth.
His clinic is known for compassionate care, helping children thrive through preventive and curative services.
Parents seeking reliable pediatric advice can reach IRA Children’s Clinic at 7276012600.
Dr. Sodal remains dedicated to advancing child health and wellness in the Pune region.

लेखकाबद्दल

डॉ. सुहास सोडल, एमबीबीएस, एमडी (बालरोगशास्त्र) यांना पिंपळे गुरव, पिंपरी आणि आसपासच्या परिसरातील मुलांची काळजी घेण्याचा १५ वर्षांहून अधिक अनुभव आहे.
ते बालरोग संसर्गजन्य रोग, बालपणीच्या ऍलर्जी आणि दमा, लस आणि पोषण या विषयांमध्ये तज्ज्ञ आहेत.
डॉ. सोडल यांनी लसीची सुरक्षितता आणि परिणामकारकता यावर अनेक क्लिनिकल चाचण्यांचे नेतृत्व केले आहे, ज्यामुळे पुराव्यावर आधारित काळजी सुनिश्चित होते.
बालरोग पोषणाबद्दलची त्यांची आवड भारतीय परंपरांमध्ये रुजलेली नाविन्यपूर्ण, बाल-अनुकूल आहार मार्गदर्शन करते.
पिंपळे गुरव, पिंपळे सौदागर, रहाटणी, वाकड, औंध, दापोडी, सांगवी, भोसरी, पिंपरी आणि वल्लभ नगरमधील कुटुंबे त्यांच्या कौशल्यावर विश्वास ठेवतात.
ते पिंपळे गुरव येथील इरा चिल्ड्रन्स क्लिनिकमध्ये प्रॅक्टिस करतात, प्रत्येक मुलासाठी वैयक्तिकृत उपचार योजना देतात.
डॉ. सोडल यांचा समग्र दृष्टिकोन आधुनिक औषधांना इष्टतम वाढीसाठी व्यावहारिक पौष्टिक सल्ल्यासह एकत्रित करतो.
त्यांचे क्लिनिक दयाळू काळजीसाठी ओळखले जाते, प्रतिबंधात्मक आणि उपचारात्मक सेवांद्वारे मुलांना भरभराट करण्यास मदत करते.
विश्वसनीय बालरोग सल्ला मिळवणाऱ्या पालकांना इरा चिल्ड्रन्स क्लिनिकशी ७२७६०१२६०० या क्रमांकावर संपर्क साधता येईल.
डॉ. सोडल पुणे प्रदेशात बाल आरोग्य आणि निरोगीपणा वाढवण्यासाठी समर्पित आहेत.

Disclaimer:

• The information provided in this blog post is for general knowledge and informational purposes only.
• It is not intended as a substitute for professional medical advice, diagnosis, or treatment.
• Always consult with a qualified healthcare provider for any health concerns or before making any decisions regarding your health or the health of your child.  
• The information in this blog post may change as new research and clinical experience accumulate.

काळजीपूर्वक लक्षात घ्या:

• या ब्लॉग पोस्टमधील माहिती सामान्य ज्ञान आणि माहितीच्या उद्देशाने आहे.
• हे व्यावसायिक वैद्यकीय सल्ला, निदान किंवा उपचारांचे पर्याय म्हणून मानले जात नाही.
• आपल्या आरोग्याशी किंवा आपल्या मुलाच्या आरोग्याशी संबंधित कोणत्याही आरोग्य समस्यांसाठी किंवा कोणतेही निर्णय घेण्यापूर्वी नेहमी योग्य वैद्यकीय सेवा प्रदात्यांचा सल्ला घ्या.
• नवीन संशोधन आणि क्लिनिकल अनुभव जमा होतात तसे या ब्लॉग पोस्टमधील माहिती बदलू शकते.